Heb je een ruw, droog plekje op je neus, gezicht of hoofdhuid dat maar niet overgaat? Dan kan het gaan om actinische keratose, een vorm van zonneschade die zich jarenlang opbouwt voordat je het ziet. Op deze pagina lees je wat het is, hoe je het herkent op typische plekken zoals de neus of hoofdhuid, welke behandelingen werken en wanneer je naar de huisarts gaat.
Wat is actinische keratose?
Actinische keratose, ook wel keratosis actinica of keratose huid, is een aandoening waarbij huid die jarenlang in de zon is geweest ruw, schilferig en verhoord raakt. De naam legt het uit: actinisch betekent veroorzaakt door licht, keratose verwijst naar verhoorning van de huid. UV-stralen beschadigen het DNA in de huidcellen, en die schade stapelt zich op over tientallen jaren. Actinische keratose is een voorstadium van plaveiselcelcarcinoom, een vorm van huidkanker die in de bovenste huidlaag ontstaat.
Je hoeft geen regelmatige strandganger te zijn om actinische keratose te ontwikkelen. Dagelijkse blootstelling gedurende een heel leven, ook buiten het zomerseizoen, is voldoende om de schade op te bouwen.
11-25%Van de mensen boven de 40 jaar in Nederland heeft actinische keratose
140.000Mensen in Nederland hebben actinische keratose, een getal dat stijgt door vergrijzing
10-20 jaarDuurt het gemiddeld voordat zonneschade zichtbaar wordt als actinische keratose
Hoe herken je actinische keratose?
In het begin voel je het plekje eerder dan je het ziet. De huid op die plek voelt ruw aan, als schuurpapier, maar is nauwelijks zichtbaar verkleurd. Een gewone hydraterende crème helpt niet. Na verloop van tijd wordt het plekje beter zichtbaar: roodachtig tot geelbruin van kleur, soms met een korst of een verharde laag. De grootte varieert van enkele millimeters tot een centimeter. Soms jeukt of brandt het licht, soms bloedt het bij wrijven of scheren.
Vroege signalen van actinische keratose
- Een ruw plekje dat je beter kunt voelen dan zien
- De huid voelt aan als fijn schuurpapier op die plek
- Het plekje reageert niet op hydraterende crème
- Licht branderig of jeukend gevoel zonder duidelijke oorzaak
Latere of meer uitgesproken kenmerken
- Zichtbare roodachtige of geelbruine verkleuring van de huid
- Een schilferige of korstige laag op het plekje
- Een kleine verharding of bobbeltje dat aanhoudt
- Het plekje bloedt bij aanraken, wrijven of scheren
- Meerdere plekjes tegelijk, verspreid over zonblootgestelde huid
Een plekje dat vanzelf lijkt te verdwijnen maar steeds terugkomt, past ook bij actinische keratose. Laat een plekje dat langer dan drie weken aanwezig is altijd beoordelen door je huisarts.
Waar op het lichaam komt actinische keratose voor?
Actinische keratose ontstaat op plekken die het meest in de zon zijn geweest. Typische locaties zijn het gezicht (neus, wangen, voorhoofd, slaap), de bovenkant van de handen en de handrug, de onderarmen, de nek en de oorschelpen. Bij mannen met weinig haar op het hoofd komen plekjes ook veel voor op de hoofdhuid. Dit zijn de plekken die jarenlang, ook op bewolkte dagen, UV-straling hebben ontvangen.
Actinische keratose op de lippenZitten de klachten op je lippen? Dan heet dat actinische cheilitis. Dit is een aparte variant van zonneschade op de lip, met eigen kenmerken en een andere aanpak. Op die pagina lees je er meer over.
Wie loopt meer kans op actinische keratose?
Actinische keratose hangt samen met de totale hoeveelheid UV-straling die de huid in een leven heeft ontvangen. Bepaalde factoren vergroten die kans.
- Licht huidtype: mensen met weinig pigment hebben minder melanine in hun huid, waardoor UV-stralen dieper doordringen en meer schade aanrichten. Weet je niet welk huidtype je hebt? Bekijk het Fitzpatrick huidtype overzicht.
- Leeftijd boven de 40 jaar: zonneschade bouwt zich gedurende je hele leven op. Hoe ouder je bent, hoe groter de kans dat schade zichtbaar wordt.
- Buitenberoep of veel buitenleven: mensen die jarenlang zonder bescherming buiten werken, zoals bouwvakkers of tuinders, lopen meer kans.
- Verminderde weerstand: wie medicijnen gebruikt die het afweersysteem onderdrukken, loopt meer kans op actinische keratose en op snellere doorgroei naar huidkanker.
- Wonen op grote hoogte of dicht bij de evenaar: de UV-intensiteit neemt toe met hoogte en breedtegraad. Een hoger UV-niveau per dag betekent meer cumulatieve schade over de jaren.
- Je hebt een ruw, schilferig plekje dat langer dan drie weken aanwezig is
- Een plekje op neus, gezicht, hoofdhuid of oorschelp dat maar niet overgaat
- Het plekje bloedt bij aanraken of scheren
- Je ziet meerdere plekjes tegelijk op zonblootgestelde plekken
- Een behandeld plekje keert na een tijdje terug
- Je gebruikt afweerremmende medicijnen en ziet een nieuwe huidverandering
Hoe wordt de diagnose gesteld?
De huisarts of dermatoloog stelt de diagnose in de meeste gevallen op het oog. Een ruw, schilferig plekje op een typische zonblootgestelde plek is voor een arts vaak al herkenbaar. Twijfelt de arts, of reageert het plekje niet op behandeling, dan wordt een klein stukje huid afgenomen (biopt) en onderzocht. Dit biopt sluit ook huidkanker uit of bevestigt de aanwezigheid ervan.
Actinische keratose lijkt soms op andere huidveranderingen, zoals rode vlekken door de zon, een droge schilfering door de kou, of een goedaardig bobbeltje op de huid. Alleen een arts kan deze van elkaar onderscheiden. Laat twijfelgevallen altijd beoordelen.
Behandeling van actinische keratose
De behandeling hangt af van het aantal plekjes, de locatie en de ernst van de afwijking. Bij een of enkele plekjes kiest de huisarts vaak voor bevriezen met stikstof. Bij meerdere plekjes verspreid over een groter huidgebied past een crème beter. Soms verwijst de huisarts je door naar een dermatoloog.
| Behandeling | Hoe het werkt | Geschikt voor |
|---|
| Bevriezen met stikstof (cryotherapie) | Vloeibare stikstof bevriest elk plekje twee keer. Het plekje sterft af en laat los | Een of enkele losse plekjes. Bij 4 op de 10 mensen werkt het afdoende na een behandeling |
| Fluorouracil crème (Efudix) | Twee keer per dag smeren gedurende vier weken. De huid reageert heftig op de beschadigde cellen en dat laat zien dat het werkt | Meerdere plekjes over een groter gebied. Bij 6 op de 10 mensen verdwijnen de plekjes |
| Imiquimod crème (Aldara) | Stimuleert het eigen afweersysteem om beschadigde cellen aan te pakken. Drie keer per week aanbrengen gedurende vier tot acht weken | Meerdere plekjes, ook als alternatief voor fluorouracil |
| Fotodynamische therapie (PDT) | Een lichtgevoelige stof wordt aangebracht op de huid, gevolgd door belichting met een speciale lamp die de beschadigde cellen vernietigt | Uitgebreide zones met meerdere plekjes, cosmetisch goed resultaat |
Na een behandeling met stikstof of crème kan de huid tijdelijk rood worden, korstjes vormen en schilferen. Dat is normaal en laat zien dat het herstelproces op gang is. Bescherm de behandelde huid goed tegen direct zonlicht en gebruik zonnebrandcrème met minimaal factor 30 gedurende het herstel.
Kan actinische keratose overgaan in huidkanker?
Actinische keratose is geen huidkanker, maar een voorstadium. Onbehandeld heeft een individueel plekje een kleine kans om zich in de loop van jaren te ontwikkelen tot een plaveiselcelcarcinoom. Het cumulatieve risico over tien jaar wordt ingeschat op circa 10 procent, maar dit stijgt naarmate iemand meer plekjes heeft. Bij een sterk verzwakt afweersysteem gaat die doorgroei sneller.
Andere voorstadia van huidkanker door zonneschade zijn morbus bowen en basaalcelcarcinoom. Het verschil zit in het celtype en de diepte van de afwijking. Op oudere leeftijd kan een arts er bewust voor kiezen om actinische keratose niet te behandelen als de plekjes weinig klachten geven. Dat is een afweging die de arts samen met je bespreekt.
Actinische keratose verdwijnt niet vanzelf als de blootstelling aan de zon doorgaat. Onbehandelde plekjes kunnen zich op den duur ontwikkelen tot huidkanker.
Ga bij een plekje dat langer dan drie weken aanwezig is altijd naar de huisarts voor een beoordeling, ook als je weinig klachten hebt.
Kan actinische keratose terugkomen?
Ja. Een behandeld plekje kan op dezelfde plek terugkomen, of er ontstaan nieuwe plekjes elders op zonblootgestelde huid. Dat komt omdat de behandeling het zichtbare plekje wegneemt, maar de onderliggende zonneschade in de huid niet ongedaan maakt. Controleer je huid elke drie maanden zelf op dezelfde plekken: neus, gezicht, hoofdhuid, oren, handen en onderarmen.
Een plekje dat na een behandeling terugkomt, bespreek je altijd met je huisarts. Die kan opnieuw bevriezen, een andere crème voorschrijven of je doorsturen naar een dermatoloog. Lees ook over veilig zonnen om de kans op nieuwe schade te beperken.
Zo voorkom je (nieuwe) actinische keratose
Is de schade al voor een deel aanwezig? Dan kun je verdere opbouw voorkomen en de kans op nieuwe plekjes verkleinen met de juiste gewoonten. Bescherming helpt ook na de behandeling om terugkeer te vertragen.
- ✓ Gebruik dagelijks zonnebrandcrème met minimaal factor 30 op gezicht, handen en nek, ook op bewolkte dagen
- ✓ Draag een hoed met brede rand bij langdurig verblijf buiten
- ✓ Vermijd de felle zon tussen 12 en 15 uur
- ✓ Controleer je huid elke drie maanden zelf op nieuwe of veranderende plekjes
- ✕ Zonnebrandcrème overslaan op bewolkte dagen of buiten het zomerseizoen
- ✕ Een zonnebank gebruiken: UV-straling van een zonnebank bouwt dezelfde huidschade op
- ✕ Plekjes zelf krabben of eraf halen: dat vergroot de kans op littekenvorming en vertraagt genezing
- ✕ Wachten met naar de huisarts gaan als een plekje langer dan drie weken aanwezig is
Meer over bescherming en het juiste gebruik van zonnebrandcrème vind je op de pagina over welke SPF je nodig hebt.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen actinische keratose en gewone droge huid?
Gewone droge huid verbetert door hydraterende crème. Een plekje door actinische keratose voelt blijvend ruw aan als schuurpapier en reageert niet op hydratatie. Het zit op een vaste plek die jarenlang in de zon is geweest en verdwijnt niet vanzelf. Twijfel je? Laat het beoordelen door de huisarts.
Mag ik actinische keratose zelf behandelen?
Nee, niet zonder diagnose van een arts. Fluorouracil crème en imiquimod zijn receptplichtige middelen die de huisarts voorschrijft. Zelf een plekje krabben of verwijderen is afgeraden: dat beschadigt de huid extra en kan het herstel vertragen. Ga altijd eerst naar de huisarts voor een beoordeling.
Hoe lang duurt de behandeling met stikstof?
De behandeling zelf duurt een paar minuten. Je huisarts bevriest elk plekje twee keer. Daarna kan er een blaar ontstaan die na enkele dagen weggaat. Na drie maanden controleert de huisarts of het plekje verdwenen is. Bij 4 van de 10 mensen werkt een eenmalige behandeling afdoende.
Hoe snel moet actinische keratose behandeld worden?
Actinische keratose is geen acute aandoening, maar behandeling verkleint de kans op doorgroei naar huidkanker. Een plekje dat langer dan drie weken aanwezig is, bespreek je met je huisarts. Die beoordeelt de urgentie op basis van het aantal plekjes, de locatie en je persoonlijke situatie.
Waarom komt actinische keratose steeds terug?
Een behandeling verwijdert het zichtbare plekje, maar de onderliggende zonneschade in de huid blijft aanwezig. Daardoor kunnen op dezelfde of andere zonblootgestelde plekken nieuwe plekjes ontstaan. Goede zonbescherming en regelmatige huidcontrole helpen om terugkeer vroegtijdig op te sporen.
Wat is het verschil tussen actinische keratose en morbus bowen?
Beide zijn voorstadia van huidkanker door zonneschade. Morbus bowen gaat dieper in de huid en wordt beschouwd als een iets verder gevorderd stadium. Een dermatoloog kan ze van elkaar onderscheiden, soms met behulp van een biopt. Lees meer op de pagina over morbus bowen.
Heb je nog andere vragen over actinische keratose of zonneschade op de huid? Bespreek ze met je huisarts of dermatoloog.
Wat ook relevant kan zijn
